مسجد جامع اصفهان

19 ژانویه 2014
امتیاز این مطلب از نظر شما
(17 آرا)

مسجد جمعه یا مسجد جامع اصفهان از مهم ترین و قدیمی ترین ابنیه مذهبی ایران است. کاوشهای باستان شناسی نشان از آن دارد که احتمالا این مسجد پیش از تسلط اعراب بر اصفهان، مرکز مذهبی مهم شهر بوده و بصورت یکی از آتشکده های شهر اصفهان کاربری داشته است.

هنرمندان بسیاری در ساخت و پرداخت این بنا نقش داشته اند. نام معماران جمال (خادم بقعه شیخ محمد بن یوسف بنا) و یوسف بن تاج الدین بنا اصفهانی در کتیبه های ایوان جنوبی و نام معمار شیخ حسن بن شرف الدین بن حسین بنا رویدشتی بر کتیبه سردر بیت الشتا دیده می شود. استاد حیدر نیز سازنده محراب اولجایتو بوده است. همچنین در کتیبه های موجود نام این واقفان آمده است: استاد حسین بن استاد شاه میرزایی اصفهانی، محمد مطلق، آقا ذوالفقار، ولد آقا نصیر؛ استاد امین، ولد اسماعیل سرنج پز.

کشف یک پا ستون، با تزیینات دوره ساسانیان، در منطقه شمالی مسجد، وجود بنایی قبل از اسلام را تایید می کند. درباره تاریخچه تغییر و تحولات مسجد اختلاف نظرهایی وجود دارد ولی به نظر می آید ساخت مسجد جامع به قرون اولیه هجری و در زمان عباسیان بوده که در قرن سوم هجری محراب آن تخریب و جهت قبله آن اصلاح شده است. نکته جالب توجه در معماری این مسجد آن است که بخش های گوناگون آن در طول نزدیک به دو هزار سال شکل گرفته اند و طی این سالها همواره در حال مرمت و بازسازی بوده؛ که آخرین آنها بازسازی بخش تخریب شده بر اثر بمباران هواپیماهای عراقی در طول هشت سال جنگ ایران و عراق بوده است. مهم ترین طرحهای توسعه در دوران آل بویه و صفویه صورت پذیرفته اند.

سبک معماری مسجد شیوه رازی است. با توجه به اهمیت این مجموعه تاریخی، ترمیم و بازسازی آن به همان شیوه و سبک معماری اولیه به سرعت و تحت نظر کارشناسان سازمان میراث فرهنگی انجام پذیرفت.

اما در مسجد جامع اصفهان چهار سنگاب قرار دارند:
1- سنگاب ایوان درویش: در ایوان شمالی مسجد جامع که ایوان درویش نام دارد، سنگابی از جنس سنگ پارسی قرار گرفته است. این سنگاب ابتدا در مجاورت مقبره علامه مجلسی قرار داشته و بعد به محل کنونی منتقل شده است. قطر دهانه سنگاب 115 سانتیمتر است، ولی نیمی از آن بعلت شکستگی از بین رفته است. کتیبه بدنه این سنگاب به زبان های فارسی و عربی و به خط ثلث است. آنچه از متن کتیبه بجا مانده بدین شرح است: ...و صل علی زین العباد علی و الباقر محمد و الصادق جعفر و الکاظم موسی و الرضا علی و التقی محمد و النقی ... کرد وقف شاه مظلومان حسین ابن علی هرکه نوشد آب گوید لعن بر ابن زیاد........ شد تمام این جام در عهد شه ایران صفی ......

لبه این سنگاب دارای پنج جامگاه بوده است که شکستگی نیمی از سنگاب باعث شده که تنها دو عدد از آنها باقی بمانند. نقشهای بدنه این سنگاب هم در اثر فرسایش تا حدودی از بین رفته‌. در میان کلیه ابنیه بررسی شده در مسجد جامع، ایوان شمالی یگانه بنایی است که شالوده دارد. شالوده های ستبر و عمیق این ایوان به طور کامل در طرح اولیه اجرا شده. در ابتدا در میانه جزرهای طرفین این ایوان، درگاه های ارتباطی وجود داشته است که امروزه این درگاه ها را با تیغه آجری بسته اند. به نظر گالدیری، این عمل از آن رو صورت گرفته که عناصر سازه ای اتصال دهنده ایوان به دیگر ساختمان های مسجد استحکام و مقاوت لازم را نداشته است.

2- سنگاب ایوان صاحب: ایوان جنوبی مسجد جامع، ایوان صاحب نام دارد و سنگابی ساده در روبری آن قرار گرفته است. این سنگاب در میان حوضچه ای از سنگ چهارگوش قرارگرفته است و روی لبه آن پنج جامگاه طراحی شده است. سطح خارجی سنگاب در بالا شامل کتیبه صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث و نقشهای کنگره دار کوچک، و در قسمت پایین سنگاب نقشهای کنگره دار بزرگ است. همچنین بر روی بدنه سنگاب کتیبه‌ای به این مضمون نقش بسته است: وقف شرعی نمود توفیق ... استاد امین ولد اسمعیل ... فی 1102

3 و 4- دو سنگاب کوچک دیگر هم در مسجد جامع اصفهان وجود دارند که یکی در کنار حوض میان حیاط مسجد، و دیگری در برابر ایوان استاد (ایوان غربی) قرار گرفته اند.

پرفسور آرتور آپهام (باستان شناس) می نویسد: «من آن روز وقتی به تماشای مسجد جامع اصفهان رفتم و در زیر این گنبد قرار گرفتم، متوجه شدم که تمام وجودم در تسخیر گنبد و مسجد است؛ چون در زیر این گنبد به خوبی می توان به شاهکار فنا ناپذیر و خلاقه ایرانی ها پی برد و به عظمت مسجد و گنبد آن اعتقاد پیدا کرد. من از آن به بعد، بارها به مسجد جامع اصفهان رفتم و با تماشای گنبد این مسجد، زبان به تحسین گشودم و عشق و علاقه خود را به اصفهان و ایران روز افزون دیدم. به همین جهت می خواهم بعد از این که دیده بر هم نهادم جسدم را را در این خاک مقدس دفن کنند.»

مسجد جامع اصفهان (مسجد آدینه, مسجد عتیق) موزه هنر ایران و یکی از افتخارات معماری این سرزمین است، اثری که نشانه دوازده سده تحول در فرهنگ اسلامی ایران را در خود گرد آورده است. مسجد جامع اصفهان چون دایره المعارف مجسم هنر اسلامی ایران است و حاصل تجارب هزار ساله معماری و روش های مختلف ساختمانی در آن گرد آمده است. در حقیقت در هر دوره تاریخی، تغییرات و تحولاتی در آن پدید آمده است.

کاوش ها روشن ساخته اند که این ساختمان بر روی آثار صدر اسلام و پیش از آن بنیان نهاده شده است. طرح نخستین مسجد به گونه بومسلمی (شبستان ستوندار) بوده که در سال 156 هجری ساخته شده و کاوش ها موقعیت آن را روشن ساخته اند. محراب و بخش بزرگی از دیوار سوی قبله مسجد کهن با گچبری ناب و بی همتا در زیر کف شبستان جنوبی مسجد کنونی یافت شده است. در سال 226 هجری مسجد کهن ویران شده و بر ویرانه های آن مسجدی بزرگتر نزدیک به ده جریب ساخته شده که طرح شبستان ستوندار داشته است با میانسرایی در میان و شبستانهایی پیرامون آن که بخش جنوبی با شش دهانه, شمالی با چهار دهانه و شرقی و غربی با دو دهانه ساخته شده بوده است. در سده چهارم در روزگار آل بویه یک دهانه به شبستان ها با کوچکتر کردن میانسرا افزوده شد و ستون های نما آجر کاری شد. در سده پنجم و ششم دگرگونی های بنیادی در معماری مسجد رخ داد و مسجد به چهار ایوانی تبدیل شد. در ادامه مطلب در مورد هر کدام از بخش های مسجد توضیحی جداگانه می دهیم.

گنبد نظام الملک (473 هجرى): گنبدی در پشت ایوان جنوبی معروف به صفه صاحب. این گنبد در زمان ملکشاه سلجوقی به دستور وزیرش نظام الملک ساخته شد. گنبد نظام الملک هنگامی که مسجد هنوز به شکل دوره عباسیان بود بدان اضافه شد و برای این کار لازم آمد که 24 ستون حذف شوند. به موجب حفریات اخیر باستان شناسی معلوم شده است که در پیرامون این فضا یک دهلیز وجود داشته که آن را از مابقی بنا جدا می کرده و احتمال دارد که گنبد را به صورت مقصوره با نماز خانه ای برای اشراف و حکام و امیران که به دلایل امنیتی مایل بودند مجزا از توده مردم نماز بگزارند تشکیل می داد. گنبد نظام الملک 25 متر قطر دارد.

ميانسرا: ميانسراى مسجد جامع اصفهان داراى دو حوض است يکى به شکل مربع در مرکز صحن و ديگرى چند ضلعى در قسمت شمالى آن در بالاى حوض مربع سکويى متکى بر چهار ستون قرار دارد که در ايام گرم تابستان سايه مطبوعى فراهم مى کند وجود آب پاک در مسجد به حدى مهم است که کتيبه اى در مسجد جامع از لزوم آبراهى بين زاينده رود و مسجد حکايت مى کند که تا قبل از ورود به مسجد براى آبيارى باغات از آن استفاده مى شود.

مسجد جامع اصفهان از مساجدى است که محراب هاى متعددى دارد بلند آوازه ترين محراب آن در ضلع شمالى ايوان غربى آن در شبستانى که بوسيله اولجايتو فرمانرواى ايلخانى ساخته شد قرار دارد. اين محراب نمونه نفيسى از تزيين گچبرى است و در دو سوى تورفتگى تاغ دار آن دو ستون کوچک تعبيه شده و کمان نوک تيزى بالاى آنها را به هم متصل مى کند تناسبات اجزا محراب بسيار موزون است و در تزيين آن از گچبرى هاى خط نوشته و گل بته و شکل هاى هندسى استفاده شده است. کتيبه اى که پيرامون مستطيل شکل آن را پوشانده زمينه اى مرکب از شکوفه ها و برگهاى نو دميده دارد لوح مرکزى ان از پيچ و تاب غير قرينه شاخ و برگ پوشيده شده است. در عرض لوح تحتانى يک نوار انتزاعى مرکب از نوشته به هم بافته کوفى به چشم مى خورد هشت محراب ديگر در اين مسجد وجود دارد که تدريجا بوسيله فرمانرايان و شخصيت هاى با تقواى مختلف افزوده شده اند.

زيباترين منبر منبت کاری موجود در مسجد جمعه اصفهان نيز در اين مسجد قرار دارد که سال ساخت آن ذکر نشده است. از مسجد اولجايتو به شبستان زمستانی بيت الشتاء می رسيم که به موجب کتيبه سر در آن در زمان تيموريان به دستور عماد بن المظفر ورزنه ای ساخته شده است. به همين علت به شبستان عماد نيز معروف است اين شبستان با شکوه دارای ستون های قطور کوتاه و اتاقهای خيمه ای شکل است. در وسط هر چشمه طاق يک قطعه سنگ مرمر شفاف نصب شده که نور شبستان را تأ مين میکند.

شبستان هاى مسجد: شبستان های گوناگونی در مسجد جامع اصفهان به فراخور ساخت و وظیفه ای که دارند وجود دارد. مانند شبستان چهل ستونی که شاه عباس اول به گوشه جنوب غربی مسجد اضافه کرد. وجه تسمیه این گونه شبستان ها آن است که ستون های فراوان دارند. شبستان تاغداری که در زمان بایسنقر میرزا در ضلع غربی مسجد افزوده شد و به نام بیت الشتا عماد مشهور است فضای منزوی و محفوظی است که برای مراسم نماز در زمستان از آن استفاده می شود. این فضا 50 متر طول و 25 متر عرض دارد. طاق های خیمه ای آن بر ستون های کم ارتفاع استوارند. در هر یک از طاق های آن حفرهای پیش بینی شده است که با یک قطعه مرمر سفید پوشانده شده به طوری که نور خورشید را به فضای شبستان باز می تاباند. در شبیستان های مسجد جامع اصفهان در حدود 470 نوع طاق دیده مى شود. به يک نگاه به نظر مي رسد که هر کدامشان شکلى متفاوت دارد و اين جلوه گاه ارزنده اى از استادان معمارى ايران در کاربرد اين شيوه پوشاندن ابنيه را نشان مى دهد.

در بررسی بعضی از قسمت های مسجد، نمونه ای از تغییراتی آشکار شده که گالدیری از آن ها با اصطلاح "جهش دهانه ها" یاد کرده است. منظور از این اصطلاح بازسازی فضاهایی است که در آن ها از نظام کلی بافت قدیمی مسجد تبعیت و حتی از بعضی ستون بندی های آن بافت استفاده مجدد شده است؛ ولی تقسیم بندی های قبلی فضاها به جهت ابعاد کوچک و تکرار کسل کننده ی آنها پذیرفته نشده است. در نظم جدید، ابعاد تقسیم بندی فضاها بزرگ تر شده، ولی همواره تقسیم بندی کلی بافت مسجد رعایت شده است. یکی از نمونه ها تالاری در شمال ایوان غربی مسجد است که محراب اولجایتو در آن قرار دارد.

تالار اولجایتو امروزه "مسجد اولجایتو" خوانده می شود. گودار معتقد است که این تالار را بی شک قطب الدین شاه محمود در تاریخ 768 ساخته است؛ اما گالدیری در بررسی های خود به این نتیجه رسیده که قبل از احداث محراب، در مرحله ای، تالار سیمایی کاملا متفاوت با امروز داشته است. در آن زمان، به جای تالار فعلی، شبستانی با طاق های مدور از مسجد دوره سلجوقیان و قبل از آن وجود داشته است.

موضوع مورد بحث دیگر مناره های طرفین ایوان جنوبی مسجد است که به عقیده گابریل به نظر نمی رسد قدمت چندانی داشته باشد. این مناره ها از لحاظ مقیاس و تناسب و جزئیات ساختمانی مانند مناره های مسجد امام اصفهان است و به نظر گابریل، تاریخ احداث آن ها نباید خیلی قبل از دوره صفویان بوده باشد؛ اما اسمیت آن ها را بسیار قدیمی تر دانسته و گالدیری معتقد است که با اطلاعات فعلی رد یا تایید نظریه گابریل ممکن نیست.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

پربیننده ترین ها

نوشته های پدربزرگ

"بدان که باید با خود تمرین کنی که ذهنی آزاد داشته باشی تا بتوانی افکارت را منتقل کنی و باید دستی توانا داشته باشی تا بتوانی ارائه دهی." الکساندر تومبازیس

افراد آنلاین

ما 64 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

تبلیغات متنی

طراحی سایت و سی دی کاتالوگ با قیمت استثنایی- 09155570533